इयत्ता ५ वी – सप्तर्षी
पाठ १ : आजीबाईचा बटवा – स्वाध्याय
मौखिक कौशल्य (Speaking Skill)
प्रश्न १) घरात कोण-कोण आहेत?
उत्तर: घरात रिया, रोहन, आई आणि बाबा आहेत.
प्रश्न २) रोहन काय करत आहे?
उत्तर: रोहन अभ्यास करत आहे.
प्रश्न ३) बाबांनी कोणता पदार्थ बनवला?
उत्तर: बाबांनी खमंग पोहे बनवले.
उपयोजित लेखन (Comprehension)
प्र.१. खालील पर्यायातून योग्य पर्याय निवडून ✓ खूण करा.
क) रिया काय वाचत होती?
१) वर्तमानपत्र २) बातम्या ३) पुस्तक ४) कविता
उत्तर: ३) पुस्तक
ख) आई काय करत होती?
१) वाचत होती. २) लिहीत होती. ३) भाजी निवडत होती. ४) टीव्ही पाहत होती.
उत्तर: २) लिहीत होती.
ग) हळद कसले काम करते?
१) पदार्थाला रंग आणायचे २) पदार्थाला टिकवायचे ३) पदार्थाला चव आणायचे
४) पदार्थाला स्वाद आणायचे
उत्तर: १) पदार्थाला रंग आणायचे
प्र.२. एक-दोन शब्दांत उत्तरे लिहा.
क) सुगंध कोणाला आला?
उत्तर: रियाला.
ख) पोहे कोणी बनवले?
उत्तर: बाबांनी.
ग) मुलगा-मुलगी भेद कोणी केला?
उत्तर: रोहनने.
घ) रियाला कोणता शब्द अडला?
उत्तर: ‘आजीबाईचा बटवा’.
ङ) बाबा कोणाबरोबर स्वयंपाकघरात असायचे?
उत्तर: आजीबरोबर.
प्र.३. एका वाक्यात उत्तरे लिहा.
क) ‘आजीबाईचा बटवा’ याचा आईने कोणता अर्थ सांगितला?
उत्तर: जुन्या म्हणजे अनुभवी माणसांना छोट्या-छोट्या आजारांवर जे घरगुती उपचार माहीत असायचे, त्यालाच ‘आजीबाईचा बटवा’ असा अर्थ आईने सांगितला.
ख) औषधी गुणधर्म कशात असतात?
उत्तर: आपल्या स्वयंपाकघरातील खाद्यपदार्थांमध्येच औषधी गुणधर्म असतात.
ग) ‘आजीबाईचा बटवा’ कोठे मिळतो?
उत्तर: ‘आजीबाईचा बटवा’ आपल्या प्रत्येक भारतीय घरात मिळतो.
घ) बाबांना स्वयंपाकाची सवय कोणामुळे लागली?
उत्तर: बाबांना स्वयंपाकाची सवय त्यांच्या आजीमुळे लागली.
ङ) पाठात कोणकोणत्या मसाल्यांची नावे आली आहेत, ती लिहा.
उत्तर: पाठात मोहरी, जिरे, हिंग, कडीपत्ता, हळद, मिरी, लवंग, धणे, वेलदोडे, दगडफूल, चक्रीफूल, दालचिनी, जायपत्री, शहाजिरे आणि जायफळ या मसाल्यांची नावे आली आहेत.
प्र.४. थोडक्यात उत्तर लिहा.
प्रश्न: पाठात आलेल्या जिन्नसांची नावे, त्यांचे औषधी गुणधर्म व उपयोग सांगा.
उत्तर: पाठात आलेले जिन्नस आणि त्यांचे उपयोग खालीलप्रमाणे आहेत:
मोहरी, जिरे, हिंग, कडीपत्ता: हे पदार्थ भूक चाळवतात. जिरे आणि हिंग अन्न पचन करण्याचे काम करतात, तर मोहरी व कडीपत्ता पदार्थ पचायला हलका करतात.
हळद: पदार्थाला रंग आणते आणि रक्त शुद्ध करते.
धणे-जिरे: यांचे पाणी उन्हाळ्यात पितात.
वेलदोडा किंवा दालचिनी: मुखवास म्हणून किंवा तोंडाची दुर्गंधी येत असेल तर खातात.
लवंग: दात दुखू लागला तर चावतात. खोकल्यावर लवंग व मध यांचे चाटण उपयोगी पडते.
जायफळ: ताप आल्यास उगाळून लावले जाते.
भाषा विकास (Language Development)
प्र.१. खालील शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द लिहा.
(अनादर्श, दुर्गंध, नवे, अनौषधी, अननुभवी, मोठे)
क) सुगंध × दुर्गंध
ख) अनुभवी × अननुभवी
ग) जुने × नवे
घ) आदर्श × अनादर्श
ङ) छोटे × मोठे
च) औषधी × अनौषधी
प्र.२. खालील क्रियांसाठी इंग्रजी शब्द लिहा.
क) अडणे – To get stuck / To halt
ख) पचणे – To digest
ग) बनवणे – To make / To cook
घ) चाळवणे – To stimulate / To trigger
ङ) सांगणे – To tell
च) दुखणे – To hurt / To ache
प्र.३. खालील शब्दांचे समानार्थी शब्द लिहा.
क) सुगंध – सुवास
ख) पाणी – जल
ग) रक्त – रुधिर
घ) दात – दंत
व्याकरण (Grammar)
नाम (Noun) – खालील वाक्यांतील अधोरेखित नामांचे प्रकार ओळखा.
क) रिमाला आनंद झाला.
उत्तर: आनंद – भाववाचक नाम
ख) मुले शाळेत गेली होती.
उत्तर: मुले / शाळेत – सामान्य नाम
ग) मनीमांजर दूध पिऊ लागली.
उत्तर: मनीमांजर – विशेष नाम
घ) मित्रांना व जॉनला त्याची चिकाटी भावली.
उत्तर: जॉनला – विशेष नाम, चिकाटी – भाववाचक नाम
ङ) सुगरण पक्षी सुबक विणकाम करतो.
उत्तर: सुगरण – विशेष नाम, पक्षी – सामान्य नाम
सर्वनाम (Pronoun) –
प्र.१. खालील रिकाम्या जागेत कंसातील योग्य सर्वनाम लिहा.
क) _____ गावाला जा. (तुम्ही, आपण, आम्ही)
उत्तर: तुम्ही
ख) आईने _____ डबा भरून दिला. (त्याने, तिचा, आपण)
उत्तर: तिचा
ग) दादा धावपटू आहे, _____ रोज पळतो. (तो, ती, त्या)
उत्तर: तो
घ) _____ चेहरा प्रसन्न दिसत होता. (तिचा, ती, तिने)
उत्तर: तिचा
ङ) आज _____ खूप मजा केली. (ती, स्वतः, आम्ही)
उत्तर: आम्ही
सर्वनाम –
प्र.२. खालील वाक्यांत पुढीलपैकी योग्य सर्वनाम लिहा.
(आम्ही, स्वतः, ती, मी, माझा)
क) सारिका खेळाडू आहे _____ रोज मैदानात खेळते.
उत्तर: ती
ख) _____ क्रिकेट खेळणार आहे.
उत्तर: मी
ग) जॉनने _____ चहा केला.
उत्तर: स्वतः
घ) भारत _____ देश आहे.
उत्तर: माझा
ङ) _____ हे पुस्तक वाचले आहे.
उत्तर: आम्ही
लिंग (Gender) – खालील शब्दांचे लिंग बदला.
( ताई, चिमणा, परका, घोडी, बहीण, नायिका)
क) नायक – नायिका
ख) परकी – परका
ग) चिमणी – चिमणा
घ) भाऊ – बहीण
ङ) घोडा – घोडी
च) दादा – ताई